वर्षभराच्या नियोजनाला राज्यस्तरीय चौकट; दहावी-बारावी परीक्षा व्यवस्थापनाला नवी दिशा
फलटण टुडे वृत्तसेवा ( कोल्हापूर, दि ०४ सप्टेंबर २०२६):-
दहावी आणि बारावीच्या बोर्ड परीक्षेची तयारी म्हणजे केवळ परीक्षा जवळ आल्यानंतर सुरू होणारी धावपळ नव्हे, तर संपूर्ण शैक्षणिक वर्षभर सातत्याने राबवावे लागणारे प्रशासकीय, शैक्षणिक आणि विद्यार्थी-केंद्रित नियोजन होय. हीच बाब केंद्रस्थानी ठेवून कोकण आणि कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी मागील वर्षापासून सुरू केलेल्या ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या अभिनव उपक्रमाला आता राज्यस्तरीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विभागीय अध्यक्ष राजेश क्षीरसागर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आकाराला आलेल्या या उपक्रमाची दखल महाराष्ट्र राज्य मंडळाने घेतली असून, राज्यातील सर्व शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांसाठी त्याची अंमलबजावणी करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला आहे.
राज्य मंडळाच्या ‘शिक्षण संक्रमण’ या सप्टेंबर महिन्याच्या मासिकातून हा ‘राजमार्ग’ राज्यातील सर्व संबंधितांसाठी उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकण आणि कोल्हापूर विभागात स्थानिक पातळीवर विकसित झालेली ही संकल्पना आता महाराष्ट्रातील विविध भागांतील शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांना बोर्ड परीक्षेच्या तयारीसाठी एकसंध, नियोजनबद्ध आणि दिशादर्शक चौकट उपलब्ध करून देणार आहे.
धावपळीऐवजी वर्षभराचे नियोजन
बोर्ड परीक्षेचा निकाल हा विद्यार्थ्यांच्या अंतिम कामगिरीचे प्रतिबिंब असला, तरी त्या निकालामागे शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयाने वर्षभर केलेले नियोजन, शिक्षकांचे प्रयत्न, विद्यार्थ्यांचा सराव, पालकांशी साधलेला संवाद आणि प्रशासनाने वेळेत पूर्ण केलेल्या विविध प्रक्रिया यांचा मोठा वाटा असतो. अनेकदा परीक्षा जवळ आल्यानंतर अभ्यासक्रम पूर्ण करणे, सराव परीक्षा घेणे, विद्यार्थ्यांच्या अडचणी सोडवणे आणि प्रशासकीय कामे पूर्ण करण्याची धावपळ सुरू होते.
ही परिस्थिती बदलून ‘वेळेवर नियोजन, वेळेवर अंमलबजावणी आणि नियमित आढावा’ या त्रिसूत्रीवर परीक्षा व्यवस्थापन उभे करण्याचा प्रयत्न ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या उपक्रमातून करण्यात आला आहे.
दहावी-बारावीच्या विद्यार्थ्यांची उपस्थिती, अभ्यासक्रमाची पूर्तता, विषयवार नियोजन, सराव परीक्षा, उत्तरलेखनाचा सराव, शंका निरसन, विद्यार्थ्यांची प्रगती, पालकांशी संवाद, परीक्षा अर्ज, आवश्यक कागदपत्रे, प्रशासकीय नोंदी आणि परीक्षेच्या काळातील व्यवस्थापन अशा अनेक बाबींचा या आराखड्यात परस्परांशी समन्वय साधला जातो.
प्रशासन आणि शैक्षणिक नियोजनाचा समन्वय
बोर्ड परीक्षा व्यवस्थापनात शैक्षणिक गुणवत्तेबरोबरच प्रशासकीय अचूकतेलाही तितकेच महत्त्व आहे. विद्यार्थ्यांची माहिती अद्ययावत ठेवणे, मंडळाशी संबंधित विविध प्रक्रिया निर्धारित वेळेत पूर्ण करणे, कागदपत्रे व नोंदी व्यवस्थित ठेवणे, शिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या निश्चित करणे तसेच संस्थेतील विविध घटकांमध्ये समन्वय राखणे या बाबी वेळेत झाल्या नाहीत तर त्याचा परिणाम परीक्षा प्रक्रियेवर होऊ शकतो.
‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या पार्श्वभूमीवर प्रत्येक कामाचे नियोजन आणि त्याचा नियमित आढावा घेण्याची संस्कृती संस्थांमध्ये विकसित करण्याचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे बोर्डाशी संबंधित कामकाजातील संभाव्य चुका, विलंब किंवा संभ्रम कमी करण्यास मदत होणार आहे.
याचबरोबर शैक्षणिक स्तरावर अभ्यासक्रमाची पूर्तता हा केवळ एक टप्पा न मानता विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष परीक्षेसाठी सक्षम बनविण्यावर भर देण्यात आला आहे. घटकनिहाय अध्ययन, विषयवार नियोजन, सराव प्रश्नपत्रिका, उत्तरलेखनाचा सराव, शंका निरसन आणि विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे सातत्यपूर्ण मूल्यमापन यामुळे परीक्षा तयारी अधिक परिणामकारक होऊ शकते.
प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी वेगळे नियोजन आवश्यक
राज्यस्तरीय विस्ताराच्या दृष्टीने या उपक्रमाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन. प्रत्येक विद्यार्थी समान शैक्षणिक पातळीवरून बोर्ड परीक्षेला सामोरा जात नाही. काही विद्यार्थी उच्च गुणवत्तेसाठी प्रयत्नशील असतात, तर काही विद्यार्थ्यांना मूलभूत संकल्पना समजून घेण्यासाठी अधिक वेळ आणि वैयक्तिक मार्गदर्शनाची गरज असते.
त्यामुळे विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक पातळी ओळखणे, मागे राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी विशेष मार्गदर्शन करणे, गुणवंत विद्यार्थ्यांना अधिक सरावाच्या संधी उपलब्ध करून देणे, शंका निरसन सत्रे आयोजित करणे आणि नियमित सरावातून विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढविणे या बाबींना संस्थास्तरीय नियोजनात स्थान मिळणार आहे.
यामुळे बोर्ड परीक्षा ही केवळ अंतिम तीन तासांच्या प्रश्नपत्रिकेची बाब न राहता, विद्यार्थ्याच्या वर्षभराच्या अध्ययनप्रक्रियेचा नियोजित परिणाम ठरण्याची शक्यता आहे.
पालकांचाही महत्त्वाचा सहभाग
विद्यार्थ्यांच्या बोर्ड परीक्षेच्या तयारीत शाळा आणि शिक्षकांइतकीच पालकांची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. उपस्थिती, अभ्यासातील प्रगती, विषयांतील अडचणी, सरावातील कामगिरी आणि परीक्षेपूर्व तयारी याबाबत पालकांना योग्य वेळी माहिती दिल्यास घर आणि शाळा यांच्यात अधिक परिणामकारक समन्वय निर्माण होऊ शकतो.
‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या संकल्पनेत विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि संस्था यांना एका समान उद्दिष्टाभोवती जोडण्याचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यावर अनावश्यक दबाव न आणता नियोजनबद्ध पद्धतीने त्याला परीक्षेसाठी तयार करण्याचा मार्ग अधिक स्पष्ट होतो.
राज्य मंडळाच्या सेवांची एकाच ठिकाणी माहिती
या उपक्रमाचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयांना राज्य मंडळाकडून उपलब्ध करून दिल्या जाणाऱ्या विविध सेवा आणि प्रक्रियांची माहिती. मंडळाशी संबंधित कोणती प्रक्रिया कधी आणि कशी पूर्ण करायची, कोणत्या बाबींकडे लक्ष द्यायचे आणि उपलब्ध सेवांचा संस्थांनी कसा उपयोग करून घ्यायचा, याबाबत स्पष्टता मिळण्यास या माहितीचा उपयोग होणार आहे.
यामुळे प्रशासकीय पातळीवरील संभ्रम कमी होऊन संस्थांना परीक्षा व्यवस्थापन अधिक शिस्तबद्ध पद्धतीने राबविता येईल.
स्थानिक प्रयोगाला राज्यस्तरीय मान्यता
कोकण आणि कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी सुरू केलेल्या या उपक्रमाला शैक्षणिक क्षेत्रातून मिळालेला प्रतिसाद त्याच्या राज्यस्तरीय विस्तारामागील महत्त्वाचा घटक मानला जात आहे. वेगवेगळ्या भौगोलिक, सामाजिक आणि शैक्षणिक परिस्थितीत कार्यरत असलेल्या संस्थांसाठी समान मूलभूत चौकट उपलब्ध करून देणे हा या विस्तारामागील व्यापक विचार आहे.
राज्यातील प्रत्येक शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयाची परिस्थिती वेगळी असली, तरी बोर्ड परीक्षेशी संबंधित मूलभूत जबाबदाऱ्या समान आहेत. त्यामुळे स्थानिक गरजांनुसार आवश्यक बदल करण्याची मुभा ठेवत एक समान दिशादर्शक आराखडा उपलब्ध होणे ही या उपक्रमाची जमेची बाजू ठरणार आहे.
परीक्षा व्यवस्थापनात ‘राजमार्ग’ ठरण्याची अपेक्षा
राज्य मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. त्रिगुण कुलकर्णी आणि सचिव डॉ. दीपक माळी यांनी या उपक्रमाला अधिक व्यापक स्वरूप देताना मंडळाच्या विविध योजना आणि उपक्रमांचाही विशेषांकात समावेश केला आहे. त्यामुळे ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ हा केवळ नियोजनाचा दस्तऐवज न राहता, शाळा-कनिष्ठ महाविद्यालयांना परीक्षा व्यवस्थापनाच्या विविध अंगांची माहिती देणारा व्यापक संदर्भसाहित्य ठरणार आहे.
एकूणच, कोकण आणि कोल्हापूर विभागातून सुरू झालेला हा प्रयोग आता महाराष्ट्रातील सर्व विभागांसाठी खुला झाला आहे. बोर्ड परीक्षेतील यश हे अंतिम निकालाच्या दिवशी अचानक निर्माण होत नाही; त्यामागे वर्षभराचे सातत्यपूर्ण आणि शिस्तबद्ध नियोजन असते, हा मूलभूत संदेश या उपक्रमातून अधोरेखित होतो.
राज्यभर अंमलबजावणीमुळे दहावी-बारावीच्या परीक्षा व्यवस्थापनात प्रशासन, अध्यापन, विद्यार्थी मार्गदर्शन, पालक संवाद आणि मंडळाच्या सेवांचा अधिक परिणामकारक समन्वय साधला जाण्याची अपेक्षा आहे. स्थानिक पातळीवर उपयुक्त ठरलेला प्रयोग राज्यस्तरावर पोहोचणे ही कोकण आणि कोल्हापूर विभागीय मंडळाच्या कार्यपद्धतीला मिळालेली महत्त्वाची दखल मानली जात आहे.
“कोकण व कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी मागील वर्षापासून सुरू केलेल्या या सर्वसमावेशक उपक्रमास उत्तम प्रतिसाद मिळाला आहे. परीक्षा नियोजन सुलभ झाले असून या उपक्रमाची दखल राज्य मंडळाने घेऊन त्याचा राज्यस्तरावर विस्तार केला, ही समाधानाची बाब आहे,” अशी प्रतिक्रिया विभागीय अध्यक्ष राजेश क्षीरसागर यांनी व्यक्त केली.
आता या ‘राजमार्गा’वरून राज्यातील शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालये किती प्रभावीपणे वाटचाल करतात, त्याची अंमलबजावणी संस्थास्तरावर किती सातत्याने होते आणि त्याचा विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा तयारीवर व अंतिम निकालावर काय परिणाम दिसून येतो, हे आगामी काळात या राज्यस्तरीय उपक्रमाच्या यशाचे खरे मापदंड ठरणार आहेत.
पाच जिल्ह्यांच्या ऑगस्ट अखेरीस झालेल्या ऑनलाइन बैठकीत कोल्हापूर विभागीय मंडळ अंतर्गत जिल्ह्यातील सुवर्णा सावंत(कोल्हापूर), राजेसाहेब लोंढे(सांगली), धनंजय चोपडे(सातारा) तसेच कोकण विभागीय मंडळ अंतर्गत दीपक मेंगाने(रत्नागिरी), विनायक पाटील(सिंधुदुर्ग) या माध्यमिक शिक्षणाधिकारी यांनी आणखी जोरकसपणे हा उपक्रम राबवण्याचा मनोदय व्यक्त केला आहे. तर मुख्याध्यापक संघाचे राज्य उपाध्यक्ष सचिन नलावडे, संदेश राऊत यासह या पाचही जिल्ह्यांचे जिल्हाध्यक्ष आर, डी.पवार(कोल्हापूर), संजयकुमार झांबरे(सांगली), वामन तरफे(सिंधुदुर्ग), आयुब मुल्ला(रत्नागिरी), संजय यादव (सातारा) यांनीही राज्य मंडळाच्या या निर्णयाचे स्वागत केले आहे.
