फलटण टुडे वृत्तसेवा (स्व.अजितदादा पवार जयंती विशेष लेख ):-
महाराष्ट्राच्या राजकारणात स्पष्टवक्तेपणा, निर्णयक्षमता आणि प्रशासनावर मजबूत पकड यासाठी ओळखले जाणारे नेते म्हणजे अजित पवार. गेल्या अनेक दशकांपासून त्यांनी महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सामाजिक जीवनावर आपली वेगळी छाप उमटवली. कार्यकर्त्यांशी आणि सामान्य जनतेशी थेट संपर्क ठेवणारे नेतृत्व म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली.
२२ जुलै १९५९ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील देवळाली प्रवरा येथे जन्मलेल्या अजित पवार यांनी सहकार क्षेत्रातून आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात केली. सहकारी संस्था, साखर कारखाने आणि बँकिंग क्षेत्रातील कामाचा अनुभव घेत त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला. १९९१ मध्ये ते लोकसभेवर निवडून आले आणि त्यानंतर महाराष्ट्राच्या विधानसभेतील सक्रिय राजकीय कारकीर्द सुरू झाली.
महाराष्ट्र सरकारमध्ये कृषी, ऊर्जा, जलसंपदा, अर्थ आणि इतर महत्त्वाच्या खात्यांची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली. उपमुख्यमंत्री म्हणून त्यांनी अनेक वेळा काम केले. प्रशासनातील निर्णय प्रक्रियेला गती देणे, विकासकामांचा पाठपुरावा करणे आणि अधिकाऱ्यांकडून कामाचा वेग वाढवून घेणे ही त्यांची कार्यशैली मानली जात असे.
अजित पवार यांची राजकीय शैली नेहमीच स्पष्ट आणि थेट राहिली. ‘काम होणार असेल तर हो म्हणायचे आणि शक्य नसेल तर नाही म्हणायचे’, अशी त्यांची प्रतिमा जनमानसात होती. त्यामुळे त्यांना समर्थकांबरोबरच विरोधकांकडूनही एक प्रभावी आणि निर्णयक्षम प्रशासक म्हणून पाहिले जात असे.
बारामती आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या विकासाशी त्यांचे नाव विशेषत्वाने जोडले गेले. शेती, सहकार, शिक्षण, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी सातत्याने काम केले. जनतेच्या प्रश्नांवर तातडीने निर्णय घेण्याची त्यांची कार्यपद्धती त्यांच्या नेतृत्वाची वैशिष्ट्ये ठरली.
अजित पवार यांच्या राजकीय प्रवासात अनेक चढ-उतार आले. राजकीय संघर्ष, बदलती समीकरणे आणि आव्हाने यांचा सामना करत त्यांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणात आपले स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचे मूल्यमापन करताना त्यांच्या समर्थकांनी विकासाभिमुख नेतृत्वाचा गौरव केला, तर विरोधकांनी त्यांच्या निर्णयांवर आणि राजकीय भूमिकांवर टीका केली. मात्र, त्यांच्या प्रभावी राजकीय व्यक्तिमत्त्वाबद्दल दुमत राहिले नाही.
वेळेचे काटेकोर नियोजन, प्रशासनावरील पकड, तातडीने निर्णय घेण्याची क्षमता आणि जनतेशी असलेला थेट संपर्क यामुळे अजित पवार हे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एक वेगळे व्यक्तिमत्त्व ठरले. म्हणूनच समर्थक त्यांना प्रेमाने ‘दादा’ म्हणून संबोधत.
महाराष्ट्राच्या राजकारणात अजित पवार यांचा प्रवास हा संघर्ष, नेतृत्व, निर्णयक्षमता आणि बदलत्या राजकीय परिस्थितींशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेचा प्रवास आहे. त्यांच्या कार्यशैलीने आणि राजकीय योगदानाने महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनावर निश्चितच ठसा उमटवला आहे.
महाराष्ट्राच्या राजकारणात काही नेते केवळ राजकीय पदांमुळे मोठे ठरत नाहीत, तर आपल्या कामाच्या पद्धतीमुळे जनमानसात वेगळी ओळख निर्माण करतात. अजित पवार हे असेच एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व होते. स्पष्टवक्तेपणा, वेळेचे भान, प्रशासनावर मजबूत पकड, तातडीने निर्णय घेण्याची क्षमता आणि विकासकामांचा सातत्याने पाठपुरावा ही त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती.
अजित पवार यांचा राजकीय प्रवास हा केवळ सत्तेच्या राजकारणाचा प्रवास नव्हता. सहकार, शेती, ग्रामीण अर्थव्यवस्था, शिक्षण, उद्योग, पायाभूत सुविधा आणि प्रशासन या विविध क्षेत्रांशी त्यांचा जवळचा संबंध राहिला. त्यामुळे विकासाकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी ही केवळ एका विभागापुरती मर्यादित नव्हती. गावातील शेतकऱ्यापासून मंत्रालयातील धोरणनिर्मितीपर्यंत विकासाची संपूर्ण साखळी त्यांच्या विचारात दिसत असे.
विकासासाठी निर्णयक्षम नेतृत्व
अजित पवार यांच्या कार्यशैलीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे निर्णय घेण्याची क्षमता. प्रशासकीय यंत्रणेत निर्णय लांबणे, फाईली रखडणे आणि योजनांची अंमलबजावणी विलंबाने होणे यावर ते सातत्याने नाराजी व्यक्त करत. ‘काम होणार असेल तर हो म्हणायचे आणि शक्य नसेल तर नाही म्हणायचे’ ही त्यांची स्पष्ट भूमिका त्यांच्या कार्यशैलीचे प्रतीक मानली जात असे.
त्यांच्या मते विकासकामे केवळ घोषणा करून पूर्ण होत नाहीत. त्यासाठी निधी, नियोजन, प्रशासनिक मंजुरी, वेळेवर अंमलबजावणी आणि त्यावर सतत देखरेख आवश्यक असते. म्हणूनच मोठ्या प्रकल्पांच्या बैठका घेणे, अधिकाऱ्यांकडून कामाचा आढावा घेणे आणि प्रलंबित विषयांवर तातडीने निर्णय घेणे हा त्यांच्या कामाचा महत्त्वाचा भाग होता.
बारामती मॉडेल : ग्रामीण भागातून आधुनिक विकासाची दिशा
अजित पवार यांच्या विकासदृष्टीचे सर्वाधिक चर्चिले जाणारे उदाहरण म्हणजे बारामती परिसराचा विकास. शेतीप्रधान भागाला शिक्षण, उद्योग, आरोग्य, तंत्रज्ञान आणि आधुनिक पायाभूत सुविधांशी जोडण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला.
शिक्षण क्षेत्रात उच्च दर्जाच्या संस्था उभ्या राहाव्यात, ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना आधुनिक शिक्षणाची संधी मिळावी आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण व्हाव्यात, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना केवळ पारंपरिक शिक्षणावर अवलंबून न ठेवता तंत्रज्ञान, कौशल्य विकास आणि व्यावसायिक शिक्षणाशी जोडण्याची भूमिका त्यांच्या विकासदृष्टीत दिसून आली.
बारामतीचा विकास हा केवळ एका शहराचा विकास नसून, शेती, सहकार, शिक्षण, उद्योग आणि स्थानिक प्रशासन यांचा परस्पर संबंध जोडणारे एक मॉडेल म्हणून पाहिले गेले. ग्रामीण भागातही नियोजनबद्ध विकास करता येतो, हे त्यांनी प्रत्यक्ष कामातून दाखवून दिले.
शेती आणि सहकार क्षेत्राशी जवळचे नाते
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या शेती आणि सहकार क्षेत्राशी अजित पवार यांचे नाते अत्यंत जवळचे होते. दूध संघ, सहकारी संस्था, साखर कारखाने, बँका आणि कृषीशी संबंधित संस्थांमधून काम करताना त्यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील अडचणी जवळून अनुभवल्या.
शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांमध्ये केवळ कर्जमाफी किंवा अनुदान यापुरते मर्यादित न राहता, सिंचन, पाणी व्यवस्थापन, प्रक्रिया उद्योग, बाजारपेठ आणि मूल्यवर्धन या विषयांकडेही पाहणे आवश्यक आहे, अशी त्यांची भूमिका होती.
शेतमालाला योग्य बाजारपेठ मिळाली, त्यावर प्रक्रिया उद्योग उभे राहिले आणि ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण झाला तर शेती अधिक सक्षम होऊ शकते, हा विकासाचा व्यापक दृष्टिकोन त्यांच्या कामात दिसून आला.
सिंचन आणि जलव्यवस्थापन : विकासातील महत्त्वाचा मुद्दा
महाराष्ट्रासारख्या विविध भौगोलिक परिस्थिती असलेल्या राज्यात पाणी हा विकासाचा केंद्रबिंदू आहे. जलसंपदा आणि सिंचनाशी संबंधित कामांमध्ये अजित पवार यांनी मोठ्या प्रकल्पांपासून स्थानिक पातळीवरील पाणी व्यवस्थापनापर्यंत विविध विषयांवर भर दिला.
दुष्काळी भागातील शेतीला पाणी मिळणे, सिंचनक्षेत्र वाढणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचा कार्यक्षम वापर होणे यासाठी मोठ्या प्रमाणावर नियोजनाची गरज असते. या विषयाकडे त्यांनी केवळ राजकीय आश्वासन म्हणून न पाहता, दीर्घकालीन विकासाचा विषय म्हणून पाहिले.
पाणी उपलब्ध झाले की शेतीची उत्पादकता वाढते, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते, प्रक्रिया उद्योग उभे राहतात आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते. त्यामुळे सिंचन हा केवळ जलसंपदा विभागाचा विषय नसून संपूर्ण ग्रामीण विकासाचा आधार आहे, ही भूमिका त्यांच्या कामातून अधोरेखित झाली.
पुणे आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या विकासातील भूमिका
पुणे आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या विकासात अजित पवार यांचा प्रभाव मोठा राहिला. शिक्षण, माहिती तंत्रज्ञान, औद्योगिक विकास, वाहतूक, शहरी पायाभूत सुविधा आणि रोजगारनिर्मिती या क्षेत्रांमध्ये या भागाचा विकास वेगाने झाला.
पुणे महानगर प्रदेशाचा विकास करताना माहिती तंत्रज्ञान, उत्पादन उद्योग, शिक्षण आणि कौशल्य विकास यांचा समन्वय साधण्याची गरज त्यांनी मांडली. औद्योगिक क्षेत्रांबरोबरच रस्ते, मेट्रो, वाहतूक व्यवस्था आणि शहरी नियोजन या बाबींवरही त्यांनी भर दिला.
विकास म्हणजे केवळ मोठ्या इमारती उभ्या करणे नव्हे, तर त्यासोबत रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक आणि नागरिकांच्या जीवनमानात सुधारणा होणे आवश्यक आहे, असा व्यापक विचार त्यांच्या विकासदृष्टीत दिसून आला.
अर्थकारण आणि राज्याच्या विकासाचे नियोजन
अर्थमंत्री म्हणून अजित पवार यांनी राज्याच्या अर्थसंकल्पाला विकासाचे महत्त्वाचे साधन मानले. राज्याच्या महसुलाची परिस्थिती, विकासकामांसाठी आवश्यक निधी, सामाजिक कल्याणाच्या योजना आणि पायाभूत सुविधांवरील गुंतवणूक यांचा समतोल राखणे हे मोठे आव्हान असते.
विकासकामांसाठी निधी उपलब्ध करून देताना आर्थिक शिस्त राखणे, विविध विभागांच्या गरजा समजून घेणे आणि राज्याच्या दीर्घकालीन विकासाचा विचार करणे आवश्यक असते. अर्थसंकल्प हा केवळ आकड्यांचा दस्तऐवज नसून राज्याच्या विकासाची दिशा ठरवणारे महत्त्वाचे साधन आहे, या दृष्टिकोनातून त्यांनी वित्तीय नियोजनाकडे पाहिले.
प्रशासनावर पकड आणि ‘कामाची गती’
अजित पवार यांच्या कार्यशैलीत प्रशासनातील गतीला विशेष महत्त्व होते. एखाद्या योजनेची घोषणा झाली की ती प्रत्यक्षात कधी सुरू होणार, निधी कधी मिळणार आणि नागरिकांना त्याचा लाभ कधी मिळणार, याचा ते आढावा घेत असत.
त्यांच्या बैठकींमध्ये आकडेवारी, प्रगती अहवाल आणि प्रत्यक्ष कामाची स्थिती यांना महत्त्व दिले जात असे. त्यामुळे अधिकारी आणि प्रशासनाने कामाच्या वेळापत्रकाबाबत अधिक जबाबदार राहावे, अशी अपेक्षा ते व्यक्त करत.
त्यांची शैली कधी कधी कठोर वाटत असली, तरी त्यामागे काम वेळेत पूर्ण करण्याची अपेक्षा असल्याचे त्यांच्या समर्थकांचे मत होते. प्रशासनातील विलंबामुळे सामान्य नागरिकांना त्रास होतो, त्यामुळे निर्णयप्रक्रिया जलद असली पाहिजे, हा त्यांच्या कामाचा मूलभूत विचार होता.
सामान्य जनतेशी थेट संपर्क
मोठ्या राजकीय पदांवर असतानाही जनतेशी थेट संपर्क ठेवणे ही अजित पवार यांच्या राजकीय जीवनाची महत्त्वाची बाजू होती. जनता दरबार, कार्यकर्त्यांशी संवाद आणि स्थानिक प्रश्नांचा थेट आढावा यामुळे ते तळागाळातील राजकारणाशी जोडलेले राहिले.
शेतकरी, विद्यार्थी, व्यापारी, कामगार, महिला आणि युवक यांच्या प्रश्नांकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली. स्थानिक पातळीवरील समस्या समजून घेतल्याशिवाय मोठ्या विकासाचे नियोजन करता येत नाही, ही त्यांची भूमिका होती.
विकासाच्या राजकारणाची स्वतंत्र ओळख
अजित पवार यांच्या राजकीय कारकिर्दीत अनेक चढ-उतार आले. राजकीय भूमिका, बदलती समीकरणे आणि विविध आरोप-प्रत्यारोप यामुळे त्यांच्या राजकीय प्रवासाची चर्चा सातत्याने होत राहिली. कोणत्याही मोठ्या सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वाप्रमाणे त्यांच्या कामाचे मूल्यमापनही विविध दृष्टिकोनातून झाले.
मात्र, त्यांच्या कार्यशैलीतील एक बाब निर्विवादपणे दिसून येते—विकासकामांना गती देण्याची त्यांची इच्छा आणि प्रशासनाकडून काम करून घेण्याची क्षमता.
त्यांनी राजकारणाकडे केवळ निवडणूक जिंकण्याचे माध्यम म्हणून न पाहता, सत्ता ही विकासासाठी वापरली पाहिजे, असा दृष्टिकोन मांडला. त्यांच्या समर्थकांच्या मते, निर्णय घेण्याची क्षमता, प्रशासनावर नियंत्रण आणि स्थानिक पातळीवरील प्रश्नांची जाण यामुळे ते महाराष्ट्रातील प्रभावी विकासाभिमुख नेत्यांपैकी एक ठरले.
‘दादा’ म्हणून जनमानसात निर्माण झालेले स्थान
अजित पवार यांना ‘दादा’ ही उपाधी केवळ राजकीय नात्यामुळे मिळाली नाही. त्यांच्या स्पष्ट बोलण्याच्या शैलीमुळे, कार्यकर्त्यांशी असलेल्या थेट संबंधांमुळे आणि निर्णय घेण्याच्या स्वभावामुळे हे संबोधन जनमानसात रूढ झाले.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एकाच वेळी राजकीय कठोरता आणि कार्यकर्त्यांशी असलेली जवळीक दिसत असे. विकासकामांसाठी पाठपुरावा करणारा नेता, प्रशासनाकडून काम करून घेणारा मंत्री आणि सामान्य जनतेच्या प्रश्नांवर थेट भूमिका घेणारा लोकप्रतिनिधी अशी त्यांची प्रतिमा निर्माण झाली.
महाराष्ट्राच्या विकासाला नवी दिशा देणारे, स्पष्टवक्ते, निर्णयक्षम आणि विकासाभिमुख नेतृत्व म्हणून अजित पवार यांचे योगदान सदैव स्मरणात राहील. शेती, सहकार, सिंचन, शिक्षण, उद्योग, पायाभूत सुविधा आणि प्रशासन या विविध क्षेत्रांत त्यांनी केलेले कार्य महाराष्ट्राच्या विकासप्रवासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे.
जनतेच्या प्रश्नांवर थेट भूमिका घेणारे, विकासकामांना गती देणारे आणि प्रशासनाकडून परिणामकारक काम करून घेणारे हे नेतृत्व महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करून गेले आहे.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याला विनम्र अभिवादन!
अजित पवार यांच्या विकासदृष्टीचा आणि जनसेवेच्या कार्याचा आदर्श पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहो, हीच सदिच्छा.
श्री अमोल सुलोचना रामचंद्र नाळे (सर)
संस्थापक संपादक ,
फलटण टुडे
