फलटण टुडे वृत्तसेवा ( महाराष्ट्रीयन बेंदूर सण विशेष लेख ):-
महाराष्ट्र हा कृषिप्रधान राज्य असून येथील ग्रामीण जीवन शेती आणि पशुधनाशी अतूटपणे जोडलेले आहे. शेतकऱ्याच्या जीवनात बैलांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर वाढण्यापूर्वी शेतीची बहुतांश कामे बैलांच्या मदतीने केली जात असत. नांगरणी, पेरणी, मळणी आणि वाहतूक अशा अनेक कामांत बैल शेतकऱ्याचे विश्वासू साथीदार म्हणून वर्षभर मेहनत करत असत. या कष्टकरी बैलांप्रती प्रेम, आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी महाराष्ट्रात बेंदूर सणाची परंपरा रूढ झाली.
बेंदूर सणाचा इतिहास
बेंदूर सणाची परंपरा महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी संस्कृतीशी जोडलेली आहे. शेतीच्या विकासाबरोबरच माणूस आणि पशुधन यांच्यातील सहजीवनाचे नाते निर्माण झाले. विशेषतः बैल हा शेतीचा प्रमुख आधार असल्याने त्याला शेतकऱ्याच्या जीवनात अत्यंत मानाचे स्थान मिळाले. वर्षभर शेतात राबणाऱ्या बैलांना वर्षातून एक दिवस विश्रांती देऊन त्यांचा सन्मान करण्याची परंपरा कालांतराने सणाच्या रूपात विकसित झाली.
भारतीय संस्कृतीत प्राणी आणि निसर्ग यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून आढळते. कृषिप्रधान समाजव्यवस्थेत बैलांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे असल्यामुळे त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी विविध प्रांतांत वेगवेगळ्या नावांनी सण साजरे केले जाऊ लागले. महाराष्ट्रात या परंपरेला ‘बेंदूर’ किंवा ‘बैलपोळा’ या नावाने ओळखले जाते. प्रदेशानुसार सणाच्या नावात आणि साजरा करण्याच्या पद्धतीत काही फरक आढळतो; मात्र बैलांप्रती आदर आणि कृतज्ञता हा या सणाचा मुख्य उद्देश आहे.
बेंदूर सणाची परंपरा
बेंदूर सणाच्या दिवशी बैलांना शेतीची कामे लावली जात नाहीत. त्यांना पूर्ण विश्रांती दिली जाते. शेतकरी आपल्या बैलांना नदी, विहीर किंवा तलावावर नेऊन स्वच्छ अंघोळ घालतात. त्यानंतर त्यांच्या शिंगांना आकर्षक रंग लावले जातात. अंगावर सुंदर झूल घातली जाते आणि गळ्यात घुंगरू व घंटा बांधून त्यांची सजावट केली जाते.
सजवलेल्या बैलांची विधिवत पूजा केली जाते. त्यांना गोडधोड पदार्थ, पुरणपोळी आणि विविध नैवेद्य दाखविला जातो. काही गावांमध्ये बैलांची मिरवणूकही काढली जाते. या दिवशी गावागावांत उत्साहाचे आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. शेतकरी आपल्या बैलांकडे केवळ पशू म्हणून न पाहता आपल्या कुटुंबातील सदस्य आणि शेतीतील सहकारी म्हणून त्यांचा सन्मान करतो.
बेंदूर सणाचे महत्त्व
बेंदूर सणाचे महत्त्व केवळ धार्मिक किंवा पारंपरिक स्वरूपाचे नाही. हा सण माणूस आणि प्राणी यांच्यातील प्रेमाचे नाते अधोरेखित करतो. वर्षभर शेतात मेहनत करणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी या सणामुळे मिळते.
या सणातून प्राण्यांवर प्रेम करावे, त्यांची काळजी घ्यावी आणि त्यांच्याशी माणुसकीने वागावे, असा संदेश मिळतो. तसेच शेती, पशुधन आणि निसर्ग यांचे मानवी जीवनातील महत्त्वही अधोरेखित होते. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीत बैलांना दिलेले महत्त्व आणि शेतकरी-बैल यांच्यातील अतूट नाते बेंदूर सणातून स्पष्टपणे दिसून येते.
बदलत्या काळातील बेंदूर
आजच्या आधुनिक युगात शेतीमध्ये ट्रॅक्टर आणि विविध यंत्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. तरीही अनेक ग्रामीण भागांत बैलांचे महत्त्व कायम आहे. बदलत्या काळानुसार सण साजरा करण्याच्या पद्धतीत बदल झाला असला, तरी बैलांप्रती प्रेम, आदर आणि कृतज्ञतेची भावना आजही कायम आहे.
बेंदूर सण हा महाराष्ट्राच्या समृद्ध कृषी परंपरेचा वारसा आहे. हा सण शेतकरी, पशुधन आणि निसर्ग यांच्यातील परस्परावलंबित्वाची जाणीव करून देतो.
बेंदूर हा केवळ एक सण नसून महाराष्ट्राच्या प्राचीन कृषी संस्कृतीची आणि शेतकरी जीवनाची ओळख आहे. वर्षभर शेतकऱ्याच्या शेतात राबणाऱ्या बैलांप्रती प्रेम, आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करणारी ही सुंदर परंपरा पिढ्यान्पिढ्या जपली जात आहे. आधुनिक काळातही या परंपरेचे महत्त्व कायम असून, बेंदूर सण आपल्याला माणूस आणि प्राणी यांच्यातील प्रेम, सहजीवन आणि कृतज्ञतेचा संदेश देतो.
श्री अमोल सुलोचना रामचंद्र नाळे (सर )/
संस्थापक संपादक फलटण टुडे
मुधोजी हायस्कूल व ज्युनियर कॉलेज, फलटण
